زندگینامه آیت الله معرفت

آفتاب معرفت

نگاهی به زندگانی آیت­ ا... معرفت مفسر بزرگان قرآن و اندیشمند خمینی­ شهری

روح­ ا... حاجی ­حیدری

با تشکر از محمدتقی آقایی

چهار سال از درگذشت فقیهی ژرف­ اندیش، مفسری نام ­آور، قرآن­ پژوهی فرزانه و بی­ بدیل حضرت آیت­ ا... معرفت می­گذرد. اندیشمندی که به تعبیر علامه فضل­ا... مرجع تقلید بزرگ لبنانی: «درگذشت وی، خسارت بزرگی بود. او اسلام­­شناسی یگانه بود، در زمینه علوم قرآن حجتی بود و در مراحل مختلف زندگی به اسلام ناب و امتداد خط پیامبراکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) التزام داشت.»

زندگینامه به قلم خود استاد

اینجانب محمدهادی معرفت در سال 1309 شمسی در خانواده روحانی در شهر كربلا متولدشدم. پدرم شیخ علی فرزند میرزا محمد علی از نوادگان شیخ عبدالعالی میسی اصفهانی از خطبای بنام كربلا در آن دوران بود. پدرم به اتفاق والدین و دیگر اعضاء خانواده­اش در سال 1290 هجری. شمسی در سن پانزده سالگی از سده اصفهان به كربلا مهاجرت كرد و در سن 63 سالگی سال 1338 شمسی در كربلا وفات یافت و در ایوان پشت سر بارگاه حضرت ابوالفضل(علیه السلام) به خاك سپرده شد. وی دانشمند و خطیبی توانا و مورد احترام مردم كربلا بود. پدران پدرم همگی تا سه قرن از سلسله جلیله روحانیت و علما بوده اند.

مادرم سیّده زهرا دختر سید هاشم تاجر رشتی بود كه در كربلا متوطن گردیده و در سال 1363 هجری شمسی وفات یافت و همانجا مدفون گردید.
پدرم مرا در سنّ پنج سالگی برای سواد آموزی به مكتبی فرستاد كه توسّط شیخ باقر كه از اصفهان به كربلا مهاجرت كرده و نظام جدید تأسیس نموده بود. پس از آن مقدّمات را نزد استاد حاج شیخ علی اكبر نایینی و سپس نزد پدر آموختم. ادبیات و منطق را نزد دیگر اساتید حوزه كربلا فرا گرفتم و مقداری هم علوم فلكی و ریاضی را تلمذ نمودم.

آیت­ا... معرفت به خمینی­شهر علاقه داشت

دکتر مهدی معرفت دکترای مکانیک و عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس و فرزند ارشد آیت­ا... معرفت در گفتگو با فرصت با اشاره به علاقه پدر به شهرش خمینی­شهر گفت: جد ما شیخ علی معرفت از خمینی­شهر به کربلا رفته بود. اینطور شد که آیت­ا... معرفت هم در کربلا به دنیا آمدند. پدرم در قم با حضرت آیت ا... شیخ عبدالجواد جبل­عاملی ارتباط داشتند و رابطه این دو نیز بیشتر بر مبنای همشهری بودن بود، البته رابطه کاری و تخصصی بود. در مجموع ایشان با احساس خوبی از موطن (خمینی­شهر) و اجداد خویش یاد می­کردند. تا اواخر عمر هم به خمینی­شهر رفت­و آمد داشتند.

شخصیت علمی

آیت­ا... معرفت را می­توان از بزرگترین مفسرین قرآن در جهان تشیع بلکه در جهان اسلام دانست. شخصیت علمی کم­نظیر وی، همگان را مجذوب و محسور خود می­کرد. آیت‏الله‌العظمی جعفر سبحانی، از مراجع تقلید، در این­باره با بیان این‌كه آیت‏الله معرفت، «قهرمان علوم قرآن» است، بیان كرد: آیت‏الله معرفت كوشش فراوانی انجام داد تا لكه تهمتی را از دامن شیعه بزداید، این لكه همان متهم كردن شیعه به تحریف قرآن است. آیت‌الله معرفت در این كتاب به این مسئله می‏پردازند كه این تهمت از كجا آمده و ریشه‏اش در كجاست؟ بحمدالله ایشان توانسته‏اند كه به خوبی از این كار برآیند.

وی با اشاره به كتاب «شبهات و ردود» آیت‌الله معرفت بیان كرد: بالاخره مخالفان قرآن در طول این چهارده قرن، كوتاه ننشستند، خصوصا كسانی كه به اصطلاح، اهل كتاب هستند و یا آن‌هایی كه حتی اهل كتاب نیستند و مادی‌گرایند، توانسته با فشارها و اجتماعات، خردهایی بر قرآن بگیرند. حتی یك كشیش انگلیسی به نام «سال» كتاب مستقلی دارد كه در بیروت به زبان انگلیسی چاپ شده و بعدا به زبان عربی ترجمه شده است كه مؤلف آن اسم مستعار به نام «هاشم العربی» دارد.

آیت­ا... سبحانی خاطرنشان كرد: آیت‌الله معرفت این كتاب را از من خواستند و من یك نسخه از آن را به ایشان دادم. ایشان شبهات این كتاب و دیگر شبهاتی كه از اینجا و آنجا بود را جمع‌آوری كرد و كتاب بسیار مستقلی تحت عنوان «شبهات و ردود» نوشت؛ بنابراین اصل كتاب‌های ایشان را می‌توانیم به این نام ترویج كنیم یكی «التمهید فی علوم القرآن»، دیگری مستخرج از آن كه كتاب «صیانةالقرآن كریم عن التحریف» است و سومی هم «شبهات و ردود» كه در آن به مسائل تاریخی و ادبی پرداخته شده است و از جهات مختلفی در این مورد بحث، و مخالفان را خلع سلاح كرده است.

این مرجع جهان تشیع با اشاره به وجود ضعف مزاج و عارضه قلبی آیت‌الله معرفت، تصریح كرد: ایشان تصمیم گرفت تمام روایاتی كه در تفسیر قرآن وارد شده را در یك جا جمع كند. قبل از آن‌كه تفسیر ثعلبی چاپ شود، ایشان مشغول این كار شد، اما بعد از آن‌كه تفسیر ثعلبی را در بیروت چاپ كردند و این كتاب اثری از نسخ خطی استنساخ شد، آیت‌الله معرفت مسئله را از نو شروع به نوشتن كرد.

حجت­الاسلام بهجت­پور استاد حوزه و دانشگاه نیز با اشاره به مقام علمی آیت­ا... معرفت می­گوید: شیعه اگر بنا دارد خودش را معرفی کند خودش را به ایشان معرفی می­کند. ما و دوستانی که گاهی به خارج کشور می­رویم می­بینیم که دانشمندان اهل سنت با مطالعه التمهید، عظمت فکر شیعی و عمق فکر شیعی را در مباحث قرآنی اقرار می­کنند.

حجت‌الاسلام و المسلمین محمدباقر معرفت، فرزند آیت‌الله معرفت، در گفت‌وگو با سرویس اندیشه خبرگزاری قرآنی ایران (ایكنا)، در مورد اثار علمی آیت­ا... معرفت با اشاره به استقبال زیاد از آثار وی حتی در خارج از کشور، گفت: كتاب‌های پدرم در مصر با نام « ذهب و فضه » (طلا و نقره) شناخته می‌شود و هر وقت كتاب‌هایش را به مصر و الجزیره می‌فرستادیم به سرعت به فروش می‌رفت؛ چرا كه در آن‌ها از دشنام و بی‌‌احترامی خبری نبود، فحشنامه نبود؛ لذا مرحوم پدرم در جهان عرب و ایران شناخته شد

چگونگی ورود به مباحث قرآنی

حجت­الاسلام بهجت­پور از شاگردان مبرز  آیت­ا... معرفت در گفتگو با فرصت، درباره علت ورود آیت­ا... معرفت به تفسیر قرآن گفت: آیت­ا... معرفت به همراه تعدادی از دوستان بنا را بر این گذاشتند که به سؤالات و شبهات علمی دانشجویان و دانشگاهیان جواب دهند برای همین با مراکز علمی مکاتبه کردند که اگر سؤال دارید بفرستید و جواب بگیرید. ایشان بخش سوالات قرآنی را قبول می­گفتند و این آغازی بود برای ورود ایشان به مباحث قرآنی. دلیل تمرکز در علوم قرآن هم این بود که فرمودند سوالی به من رسید در زمینه مباحث مربوط به قرائت به زبان غیر عربی، هرچه در کتابخانه­های شیعی گشتم جز یک صفحه مطلب که در کتاب کتاب کاشف­الغطاء بود هیچیک از علمای شیعه در این زمینه مطلبی نداشت. اما اهل سنت در این زمینه کتابهایی داشتند. همین باعث شد که تصمیم بگیرم و متمرکز در بحث­های قرآنی بشوم.

عنایت امام علی(ع)به آیت­ا... معرفت

حجت­الاسلام بهجت­پور در ادامه گفتگو با فرصت به عنایت حضرت علی (ع) به ایشان می­پردازد و می­گوید: به دلیل فقدان منابع شیعی، ایشان کار بزرگی را انجام دادند. به این سبک که منابع سنی را مطالعه کرده و به بیان دیدگاه شیعی در مورد آنچه که سنی­ها ذکر کرده بودند پرداختند. مثلاً خاطره­ای که خود ایشان نقل می­کنند اینکه فخر رازی شبهه­ای را در رابطه با واو «و راسخون فی العلم» مطرح کردند که این واو واو عاطفه نیست. بنابراین اهل بیت را راسخون در علم نمی­دانند. قول مشهور شیعه اینکه عطف است واو راسخون حضرت آقا خیلی تلاش کردند تا جوابی به این شبهه بدهند ولی کار برایشان سخت شد جوابی نمی­یافتند آخرالامر بعد یک هفته رفتم حرم حضرت امیرالمؤمنین در نجف سرگذاشتم و عرض کردم یا علی اگر هیچ کس نداند تو می­دانی که همه تلاش من این است که نام تو را در قرآن احیاء کنم و نشان بدهم. چرا نباید در مورد این شبهه ناتوان باشم؟ همین که از حرم بیرون آمدم مستقیم رفتم منزل و پای میز کارم. قلم که بدست گرفتم دیدم چه شبهه واهی و سستی است ولی من بی توجه بودم. الهام و توجه حضرت علی (ع) باعث شد که با قوت تمام جواب این شبهه را بدهم.

کتاب التمهید

کتاب التمهید را می­توان از بزرگترین و ارزشمندترین یادگارهای آیت­ا... معرفت دانست. آیت­ا... سبحانی در این زمینه می­گوید: وی توانست در عصر ما مجموع علوم قرآنی را در چندین جلد به نام «التمهید فی علوم القرآن» منتشر كند و نه تنها ناقل باشد، بلكه محقق هم باشد. كتاب «التمهید» امروزه هر كجا كه برود، افتخار حوزه علمیه و افتخار شیعه است؛ زیرا در عین حالی كه كتابی سرشار از تحقیق است، خالی از تنش است.

وی در ادامه به وجه تمایز كتاب‌های علوم قرآن اهل سنت و كتاب «التمهید» اشاره می­کند و می­گوید: وجه تمایز «التمهید» با آن کتابها این است كه آن تألیفات بیشتر ناقل بیانات گذشته هستند، اما آیت‏الله معرفت یك محقق هست و انصافا خلأی را كه در این بخش بود، پر كرد.

حجت­الاسلام بهجت­پور نیز در این زمینه می­گوید: التمهید در واقع بروز و تجلی اولین گام تحقیقی اجتهادی شیعه در مباحث علوم قرآن است و امروز شیعه با افتخار نظرات علامه معرفت را روی دست گرفته و به جهان اسلام و غیر اسلام ارائه می­کند که در کنار برهان زرکشی و اتقان سیوطی (از اهل سنت) عرضه می­شود.

 


استمرار روحیه خوشه‌چینی از خرمن دانش بزرگان


یکی از ویژگیهای کم­نظیر آیت­ا... معرفت آن بود که در تمام طول حیات، هرگز تحصیل را رها نکرد. آیت­ا... استادی در این زمینه می­گوید: یکی از ویژگی‌هایی که بسیاری از اهل علم از آن غافلند این است که ایشان از جوانی طلبه فاضلی بود. با این حال درس خواندن را رها نکرد و تقریباً سی سال درس ‌خواند؛ برخلاف افرادی که تا فضل و سوادی پیدا می‌کنند و می‌توانند چیزی بنویسند و بگویند، درس را تعطیل می‌کنند. ایشان از همان جوانی فاضل بود، ولی درس را رها نکرد حتی آن موقع که من در نجف خدمتشان رسیدم، به گمانم خانواده‌اش در کربلا بود، ولی خودش در ایام هفته برای تحصیل به نجف می‌‌آمد و به کربلا بر می‌گشت.

در کربلا هم استادان خوبی داشت که از آنها استفاده کرده بود، ولی برای استفادة بیشتر سال‌ها مشغول تحصیل بود. وقتی به ایران آمد تقریباً از فضلای بنام بود، ولی باز چند سال درس ‌خواند و این برای طلاب جوان درسی است تا زود از درس خواندن کنار نکشند. بیشتر توفیقات این عزیزان مربوط به ملّا بودنشان است. کسی ملاّ نباشد و بنیة علمی‌اش بالا نباشد، باور نکنید که خیلی بتواند منشأ خدمات شود، آن هم در زمان ما با این همه شبهاتی که هست. این عزیز وقتی پانزده سال درس خواند می‌توانست بگوید، کافی است ولی حتماً‌ در این فکر بود که باید بنیة علمی را بالا ببرد.

 

دکتر مهدی معرفت فرزند آیت­ا... معرفت نیز در ادامه گفتگو با فرصت به این موضوع اشاره کرد و گفت: ایشان در تمام دوران زندگی مشغول تحصیل بود، حتی روزی که فوت کردند. ساعتی قبل از فوت، دیدند نمی­توانند بروند نماز مغرب و عشاء، لذا از آقای نائینی داماد خود می­خواهند که بروند و در مسجد چهارمردان بجای ایشان نماز بخوانند. بعدازظهر همان روز از فرزند کوچکتر خویش می­خواهد که یک سری کتابهای تاریخی برایشان بگیرند که مطالعه و تحقیق کند. آماده می­کنند حضرت آقا می­روند وضو بگیرند که مطالعه را شروع کنند، هنوز وضو نگرفته، از دنیا می­روند. در همان روز بعداز نماز مغرب و عشاء جلسه درسی داشتند که برای حضور در کلاس طلاب می­آیند که می­بینند حضرت استاد از دنیا رفته­اند.

پیشنهاد ریاست قوه قضاییه

محمدباقر معرفت یکی دیگر از فرزندان آیت­ا... معرفت با بیان این‌كه پدرم اولین مترجم فارسی به عربی كتاب «ولایت فقیه» اثر امام خمینی(ره) بود و واسطه این عملكرد هم شهید مصطفی خمینی بود، گفت: امام خمینی(ره) به طور كامل مرحوم پدرم را می‌شناخت و زمانی كه پدرم برای پست بسیار مهم قضایی پیشنهاد شده بود، امام خمینی(ره) گفته بود كه آقای معرفت از ذخیره‌های علمی حوزه است بگذارید ایشان سرگرم كار خودش باشد و عین همین جمله را مقام معظم رهبری در مورد پدرم آن موقع كه به وی پیشنهاد ریاست قوه قضاییه شده بود، گفته‌اند.

آیت­ا... معرفت و دکتر سروش

محمدباقر معرفت، در مورد نظر پدرش در مورد عبدالكریم سروش گفت: بنده زمانی با پدرم به زاهدان سفر كردم كه سروش هم در آنجا بود، از پدرم پرسیدم كه آقای سروش آخرش چه چیزی خواهد گفت؟ پدرم بیش از 15 سال پیش در پاسخ به سؤال من گفت: «سروش بالاخره وحی را زیر سؤال خواهد برد».

 

مطالعه در اوقات سحر و بیداری در شب

آیت ا... معرفت معمولاً ساعتی قبل از اذان صبح بیدار می­شد و تا طلوع آفتاب علاوه بر انجام فرائض و عبادت، به مطالعه، تألیف و کار علمی می­پرداخت. عمده کار فکری ایشان در ساعت­های مذکور انجام می­شد. گاه نیز از اوائل شب که مطالعه خود را آغاز می­کرد، چنان غرق در مطالعه می­شد که با صدای اذان صبح متوجه پایان شب می­شد.

تصویری که از دوران زندگی باایشان در ذهن من وجود دارد حضور مستمر ایشان در کتابخانه­ است. صبح که از خواب بر می­خاستم و شب هنگامی که به رختخواب می­رفتم، ایشان در کتابخانه مشغول مطالعه بود.

از روح ا... مأیوش نشوید

هنگامی که مرحوم امام از ایران وارد نجف شدند، پدرم در درس اساتید متعدد شرکت می­کرد و خود نیز به تدریس و تحقیق اشتغال داشت. ایشان برای تغییر برنامه خود و حضور در درس امام به قرآن تفأل زد. به طور شگفت آور آیه «لا تیأسوا من روح ا...» در پاسخ تفأل آمد. لذا ایشان در درس امام حاضر شد و به علاوه درجلسات متعدد در بیت ایشان فعالانه شرکت می­کرد.

انجام امور بیرون خانه

خدمتگزار و پیشکاری نداشت و ترجیح می­داد شخصاً همه کارهای خود را انجام دهد. همواره درکارها خانه کمک می­کرد و به امور خانه رسیدگی می­کرد. خریدهای خانه، نظیر نان، سبزی، میوه و .... را شخصاً انجام می­داد. حتی در آخرین روز حیاتشان شخصاً برای خانه خرید کرد. بسیاری از اهالی محل و نیز دوستان پس از رحلت ایشان به من گفتند: ایشان این چنین شخصیت مهمی بود و ما خبر نداشتیم.

رعایت احترام و نوبت مردم عادی

با آن که امام جماعت و مورد احترام مردم محل بود از هرگونه امتیاز احتراز می­کرد. برای نمونه هنگام مراجعه به مغازه، اگر شخصی داخل مغازه بود، صبر می کرد تا کار او تمام شود و از مغازه خارج شود، سپس وارد مغازه می­شد تا مبادا آن اشخاص به احترام ایشان، نوبت خود را واگذار کنند.

کار صحیح را علی رغم برخی بدگویی­ها ادامه می­داد

می­گفت: اگر کار انسان درست باشد، باید به کار خود ادامه دهد و درصدد پاسخگویی و برخورد با اعتراض­های نا بجا برنیاید.

سعه صدر در برابر مخالفان

از شنیدن نظرات و آرای مخالف ناراحت نمی­شد، بلکه استقبال می­کرد. یک بار کسی برای او پیغام آورد که فلانی در رد یکی از نظریات شما کتابی نوشته است. ایشان پاسخ داد: به او بگویید که اگر برای انتشار کتابش نیاز به کمک مالی دارد، من آماده کمک هستم.

 

 

شجاعت در ابراز آراء و اندیشه‌ها


آیت­ا... استادی گفت: از دیگر خصوصیت ممتاز ایشان نظریه‌پردازی بود. یعنی شجاعتی داشت که وقتی به حرف تازه‌ای می‌رسید،‌ با اینکه بعضی قبول نداشتند، مطرح می‌کرد؛ یک بار، دو بار، پنج بار، در این محفل و در آن محفل. ممکن بود بعضی‌ها تا آخر هم قبول نکنند، ولی این یک خصوصیت خوبی است. البته هر کسی نباید این کار را بکند. اگر می‌گوییم آیت‌الله معرفت حرف نو زد، با دلیل و برهان زد. گاهی قبول شد و گاهی قبول نشد. آیت‌الله معرفت بعد از سی سال درس خواندن و مطالعه با تسلطی که پیدا کرد، این حق را دارد و همه این حق را به او می‌دهند که حرف تازه‌ای بزند و در محافل علمی مطرح کند تا قبول شود یا جوابی بدهند؛ نه اینکه هر کسی که تازه به قم آمد، خیال کند می‌تواند حرف نو بزند. کسی که بخواهد در یک محفل علمی حرف تازه‌ای مطرح کند، باید این مقدمات را طی کرده باشد که این عزیز طی کرده بود.

 

پدر شهید

از ویژگیهای آیت­ا... معرفت آن است که یکی از فرزندانش در دوران دفاع مقدس به شهادت رسید. مهدی معرفت در این­باره می­گوید: برادرم حجه­الاسلام علی معرفت که 22 ساله بود که به شهادت رسید. ایشان سه بار به جبهه رفتند که بار سوم پدرم خیلی سخت به ایشان اجازه دادند که در همان اعزام، به شهادت رسید. ایشان پیشرفت خوبی در علم داشته و حضرت استاد امید زیادی به ایشان داشته­اند که جای خود را بگیرند.

پیام مقام معظم رهبری بمناسبت درگذشت علامه معرفت

درگذشت عالم خدمتگزار و قرآن­پژوه آیت­ا... آقای حاج شیخ محمدهادی معرفت رحمه ا... علیه را به حوزه­ی علمیه و علما و فضلای قرآنی و مردم وفادار قم و به خانواده و فرزندان محترم ایشان تسلیت می گویم. این روحانی عالی مقام خدمات ارزشمندی در زمینه تحقیقات و تألیفات دینی به ویژه در تفسیر و علوم قرآنی به جامعه ی علمی کشور عرضه داشته اند و تألیفات ایشان یادگارهایی ماندنی به شمار می آید. ایشان همچنین در عرصه های مجاهدات ملت ایران در دوره های گوناگون حضور داشته اند و فرزندشان در دفاع مقدس به فیض شهادت رسیده است. از خداوند متعال علو درجات این فقید سعید را مسألت می­کنم.
سیدعلی خامنه ای

 

پیام تسلیت علامه محمدحسین فضل­ا...:

اسلام اصیل با از دست دادن این علامه محقق، به زیان بزرگی دچار شد. کسی که بواسطه کتابها و نوشته­هایش در زمینه علوم قرآن حجتی بود و با عقلانیتی گسترده، چشمهایش به حقایق اسلام باز و از واپسگرایی و تحجر به دور بود. او اسلام­­شناسی یگانه بود و در مراحل مختلف زندگی به اسلام ناب و امتداد خط پیامبراکرم(ص) و ائمه اطهار(ع) التزام داشت. من اندوه شدیدم را از این خسارت بزرگ ابراز می­کنم.

برخی آرای علمی

آیت‌الله معرفت معتقد بود پاسخ تمام شبهات در روایات آمده است

محمدتقی معرفت با بیان این‌كه آیت‌الله معرفت معتقد بود كه اگر در كلمات ائمه(ع) دقت كنیم، تمام شبهات و مشكلاتی را كه بعدا به وجود می‌آید، جواب داده‌اند، گفت: به خاطر این‌كه دقت در احادیث نداریم فكر می‌كنیم این شبهات وارد است در حالی كه اگر به خود حدیث مراجعه كنیم دیده می‌شود كه قبلا پیامبر(ص) كلی مقدمات چیده‌اند.



وی در مورد بازخورد آرای آیت‌الله معرفت در جامعه گفت: آرای مرحوم پدرم بازخورد داشت، ولی ایشان از این بازخوردها نمی‌ترسید و كارش را كاملا انجام می‌داد؛ مثل علامه عسكری كه بحث بسیار زیبایی در مورد زیارت عاشورا مطرح كرده بود و اصلا منكر زیارت نشده بود، رفتار می‌كرد.



وی افزود: افراد معدودی كه در حوزه همه آن‌ها را از لحاظ علمی می‌شناسند، علیه پدرم هجمه می‌كردند. این زیاد مهم نیست؛ چرا كه همان‌طور كه در قرآن آمده است: «وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا مِّنَ الْمُجْرِمِینَ وَكَفَى بِرَبِّكَ هَادِیًا وَنَصِیرًا».

نظریه نسخ مشروط / نظریه بطن قرآن

حجت الاسلام و المسلمین «محمدعلی رضائی اصفهانی»، از شاگردان آیت الله معرفت و عضو هیئت علمی جامعة المصطفی(ص) العالمیة، با اشاره به نوآوری های آیت الله معرفت در زمینه های فقهی، تفسیری و علوم قرآنی، بیان کرد: آیت الله معرفت در مباحث علوم قرآنی چند نظریه مهم داشت؛ یکی نظریه نسخ مشروط یا تمهیدی بود و دومین نظریه ایشان بطن قرآن بود.
 
مدیر گروه مطالعات قرآنی دانشگاه مجازی المصطفی(ص) با بیان این که آیت الله معرفت به نسخ تمهیدی معتقد بود، اظهار کرد: علمای پیشین سه قسم نسخ داشتند؛ نسخ تلاوت و حکم، نسخ حکم بدون تلاوت و نسخ تلاوت بدون حکم. آیت الله معرفت نسخ حکم بدون تلاوت را می پذیرفتند؛ به عنوان نمونه بحث قبله، هرچند در خود این مباحث جای بحث بود. لیکن ایشان اصطلاح جدیدی را در بحث نسخ پایه گذاری کرد

 

آیت‏الله معرفت میان سبب نزول و شأن نزول تفاوت قائل شده است

جعفر نكونام، عضو هیئت علمی دانشگاه قم با بیان این‏كه آیت‏الله معرفت میان سبب نزول و شأن نزول تفاوت قائل شده است، اظهار كرد: به نظر ایشان سبب نزول عاملی است كه در وقت حضور آیه حضور داشته است و شأن نزول اعم از آن است و لذا عاملی را كه مربوط به گذشته است در بر می‏گیرد. شأن نزول مشكلی است كه آیه در حل و توضیح آن یا عبرت‏گیری از آن نازل شده است، نظیر داستان‏های انبیاء گذشته.

نویسنده كتاب «پژوهشی در مصحف امام علی(ع)» افزود: به نظر می‏رسد باید سبب نزول را اعم از رخدادهای خاص و مقطعی در نظر گرفت و شامل مقتضیات و شرایط عامی نیز كه موجب نزول آیات قرآن شده‏اند دانست. چه رخدادهای خاص مقطعی و چه شرایط عمومی و مستمری كه در طول زمان و مكان نزول قرآن وجود داشته است.

نكونام با بیان این‏كه با این تلقی از سبب نزول نباید اسباب نزول آیات و سوره‏های قرآن را تنها در كتب اسباب نزول جستجو كرد، گفت: در این كتاب‏ها بیشتر روایاتی آمده است كه به رخدادهای خرد و شخصی مربوط است. به منظور آشنایی كامل با اسباب نزول باید همه روایات و نقل‏هایی كه شرایط آن عصر را در تمامی ابعاد گزارش می‏كند بررسی كرد.

وی با اشاره به بی‏اعتباری برخی از روایات اسباب نزول، خاطرنشان كرد: آیت‏الله معرفت می‏نویسد: «عبارت «نزل فی كذا» در سخنان صحابه و تابعان اعم از سبب نزول است. گاهی مراد از آن سبب نزول، گاهی واقعه‏ای در گذشته و گاهی حكم شرعی است؛ چنانكه زركشی و سیوطی نیز همین نظر را در گذشته داشته ‏اند.